पुणे दि.14 फेब्रुवारी 2026- मल्लीनाथ गुरवे B.J. M.A.Pol.Science) यांजकडून
इतिहासात अनेक व्यक्ती तेजस्वी सूर्याप्रमाणे चमकतात. पण त्या सूर्याला तेज देणारी ऊर्जा कुठून येते, याचा विचार आपण क्वचितच करतो. प्रत्येक महान व्यक्तिमत्त्वाच्या मागे एखादी महान सावली असते—संस्कारांची, त्यागाची, ममतेची.
अशीच एक सावली म्हणजे भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मोतोश्री भीमाबाई रामजी आंबेडकर — ज्यांनी आपल्या कष्टमय जीवनातून एक असा पुत्र घडवला, ज्याने पुढे भारताच्या इतिहासाची दिशा बदलली.
ही कथा आहे एका साध्या पण असामान्य आईची.
१. एका साध्या स्त्रीचा असामान्य जन्म
१९व्या शतकातील भारत. समाजात जातींचे कठोर बंधन. स्त्रियांना शिक्षणाची संधी नाही, स्वातंत्र्य नाही, स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करण्याची मुभा नाही.अशा काळात भीमाबाईंचा जन्म झाला. त्या धार्मिक, संयमी आणि श्रमशील स्वभावाच्या होत्या. त्यांचे आयुष्य कोणत्याही राजघराण्यातले नव्हते—ते होते संघर्षाचे, कष्टाचे आणि संयमाचे.
त्यांचे लग्न सैन्यात कार्यरत असलेल्या रामजी सकपाल यांच्याशी झाले. रामजी शिस्तप्रिय, शिक्षणप्रेमी आणि दूरदृष्टी असलेले होते. घरची परिस्थिती अत्यंत कठीण. अनेक मुलांचे संगोपन, स्थलांतर, अपुरी साधने—पण मनात एकच विचार: मुलांनी शिकले पाहिजे.
२. घरातील संघर्ष आणि आईचे धैर्य
कल्पना करा—कच्चे घर, मर्यादित अन्न, आजारपण, आणि समाजातील अस्पृश्यतेचा कठोर अनुभव. प्रत्येक दिवस म्हणजे एक परीक्षा.
भीमाबाई आपल्या मुलांना रात्री झोपवताना कथा सांगत असत. त्या कथा देव-धर्माच्या नव्हत्या फक्त, तर त्या होत्या नैतिकतेच्या, प्रामाणिकपणाच्या, आत्मसन्मानाच्या.
त्या आपल्या मुलांना सांगत:
“आपण गरीब असू शकतो, पण आपण कमी नाही.”
हा संदेश छोट्या भीमरावांच्या मनात खोलवर रुजला.
३. लहान भीमराव आणि आईची वेदना
शाळेतील एक प्रसंग…
लहान भीमराव वर्गात वेगळ्या चटईवर बसलेले. इतर मुलांपासून दूर. पाणी प्यायचे असेल तर कुणीतरी वरून ओतून द्यायचे. स्पर्शाचीही भीती.
आई म्हणून भीमाबाईंच्या मनाला किती वेदना होत असतील?
पण त्यांनी मुलाला द्वेष शिकवला नाही. त्यांनी सांगितले:
“ज्ञान मिळवा. कारण ज्ञानच तुम्हाला मुक्त करेल.”
हा विचार पुढे जाऊन बाबासाहेबांच्या संपूर्ण जीवनाचा मंत्र ठरला.
४. मातृत्वाची ताकद: संस्कारांचा वारसा
आई ही मुलाची पहिली गुरू असते. भीमाबाईंच्या बाबतीत हे अगदी खरे ठरले.
त्यांनी भीमरावांमध्ये रुजवलेले चार प्रमुख गुण:
शिक्षणाचे महत्त्व
स्वाभिमानाने जगण्याची वृत्ती
अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य
संयम आणि विवेक
एक साधी आई, परंतु तिच्या संस्कारांनी घडवलेला मुलगा पुढे जाऊन भारतीय राज्यघटनेचा शिल्पकार बनला.
५. सावलीतून घडलेला सूर्य
भीमाबाईंचे निधन बाबासाहेब लहान असतानाच झाले. पण आईचे शब्द, तिची शिकवण, तिचे संस्कार—हे त्यांच्यासोबत आयुष्यभर राहिले.
पुढे बाबासाहेब:
भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार झाले
सामाजिक न्यायासाठी अखंड लढले
शिक्षण, समता आणि बंधुता यांचा संदेश दिला
अस्पृश्यतेविरुद्ध क्रांती उभारली
आपण जेव्हा भारतीय राज्यघटना वाचतो, तेव्हा त्या पानांमध्ये केवळ कायदे नसतात—तेथे एका आईचे संस्कारही दडलेले असतात.
६. एक काल्पनिक संवाद
चला, थोडा विचार करूया…
जर भीमाबाई आज आपल्या समोर असत्या, तर त्या काय म्हणाल्या असत्या?
कदाचित त्या म्हणाल्या असत्या:
“प्रत्येक मुलाला शिक्षण द्या.”
“मुलगी आणि मुलगा समान आहेत.”
“जात-पात सोडा, मानवतेचा स्वीकार करा.”
७. आजच्या समाजासाठी संदेश
आज आपण डिजिटल युगात जगतो. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता—सगळे आपल्या हातात आहे. पण अजूनही:
मुलींचे शिक्षण थांबवले जाते
जातीय भेदभाव दिसतो
स्त्रीभ्रूणहत्या घडते
सामाजिक विषमता कायम आहे
भीमाबाईंच्या जयंतीनिमित्त आपण काही संकल्प करू शकतो:
✅ प्रत्येक मुलीला शिक्षण देण्याचा संकल्प
✅ स्त्रीशक्तीचा सन्मान
✅ जातीय भेदभावाला नकार
✅ शिक्षण आणि स्वाभिमानाचा प्रचार
८. निष्कर्ष: सावलीतील तेज
इतिहासात काही व्यक्ती प्रकाशझोतात येतात. त्यांचे नाव पुस्तकांत असते, पुतळे उभारले जातात, पुरस्कार दिले जातात.
पण काही व्यक्ती सावलीत राहतात—त्यांचा त्याग, त्यांची ममता, त्यांचे अश्रू कोणी पाहत नाही. तरीही तेच खरे प्रकाश निर्माण करतात.
भीमाबाई आंबेडकर या अशाच सावलीतून प्रकाश निर्माण करणाऱ्या महान मातांपैकी एक होत्या.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण केवळ पुष्पहार अर्पण करू नये.
आपण त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचा संकल्प करूया.
कारण—
एका आईचे संस्कार संपूर्ण राष्ट्राचे भविष्य बदलू शकतात.
🌺 विनम्र अभिवादन – भीमाबाई आंबेडकर 🌺